Sekkjapípur frá Ítalíu

Við höfum í Digranesskóla verið í samstarfi við aðra skóla í Evrópu, m.a. Ítali.  Nú í haust útbjuggum við jólamöppu (Christmas portfolio) þar sem nemendur kynntu vinaskólunum jólasiði landa sinna.  Við ákváðum að einbeita okkur að íslensku jólasveinunum og höfðum mjög gaman af því.  Svo var það ekki síður skemmtilegt að kynnast jólunum í hinum löndunum.

 Þó að margt sé sameiginlegt þá komu sumir siðir hinna landanna okkur á óvart.  Flestir vita jú að í kaþólsku löndunum er meiri áhersla á fæðingarhátíð Jesú, enda segja Ítalir "Buon Natale" eða gleðilega fæðingarhátíð og er jatan aðalskreyting þeirra.  Jatan er sett upp strax í upphafi aðventunnar en hún er tón þangað til að Jesúbarnið er sett í hana á jóladaginn.

 Það sem ég hafði ekki vitað að Ítalir eru einnig með sekkjapípur.  Einhvern veginn hefur maður alltaf ímyndað sér að sekkjapípurnar eru ekki til nema í Skotlandi og á Írlandi.  En sagan segir sem sé að fjárhirðarnir sem komu til Jesúbarnsins í Betlehem hafi verið með sekkjapípur og spilað fyrir Maríu mey og nýfædda barnið.  Þess vegna koma fjárhirðar ofan af fjöllum Norður-Íralíu og spila á torgum rétt fyrir jól.  Og til minningar um leikinn í Betlehem fá stansa þeir við hverja Maríulíkneski og jötusett og spila þar.  Þessir fjárhirðar klæða sig þá á hefðbundnum hætti - í vesti af gæruskinni og í síðar vaðmálsskikkjur.

 Þó að við tengjum Ítalíu oftast við sumarleyfisferðir þá eftir að hafa lært þetta fór mig að langa til að fara til Feneyja á jólaföstu!

Hafa kirkjukórar eyðilagt sönghefðina?

Það var einhvern tímann nú í ár að ég las í Mbl. aðsenda grein þar sem höfundurinn hélt því fram að kirkjukórarnir væru búnir að eyðileggja sönghefðina á Íslandi.   Þegar kórar syngja þá getur enginn venjulegur maður sungið með og þannig hefur söfnuðurinn orðið að óvirkum þátttakanda í messunni, skrifaði höfundurinn. 

Þegar ég nú á sunnudaginn var í enskri jólamessu í Hallgrímskirkju, rifjaðist þessi grein upp fyrir mér.  Þarna söng mótettukór Hallgrímskirkju og mikið söng hann vel, eins og englar.  En bæði voru tónarnir svo háir að ég gat á engann veginn náð þeim og einnig er það að þegar sungið er margraddað truflar það okkur sem erum ekki sterkir í tónlistinni svo að við getum ekki alltaf haldið lagið.  Ergo:  Við þegjum.  Samt er einmitt þessi messa, Carol Service, ætlað þannig að söfnuðurinn  njóti þess að syngja saman þessa gullfallegu jólasálma.

Ósjálfrátt fór ég í huga mínum að rifja upp gamla daga.  Það var í kirkju Páls póstula (St Paul's) í Lundunum árið 1965 að ég í fyrsta sinn hlustaði á þessa messu og man en þann dag í dag hvað mér fannst gaman að syngja.  Enda hafði ég vanist frá unga aldri að mæta í messu.  Sjö kílómetra leið var í kirkjuna hjá okkur og ég labbaði eða hjólaði á sumrin alla þessa leið  -  bara til að syngja sálma.  Hér á Íslandi hef ég aldrei fundið mig í kirkjunni vegna þess að söfnuðurinn syngur ekki og ef ég reyni að syngja þá "eyðileggur" kórinn þetta fyrir mig.  Heima í Finnlandi aðlagaði organistinn sig að söfnuðinum.  Hann var ekki sjálfstæður listamaður heldur átti hann að hjálpa söfnuðinum til að syngja betur.  Hann lék á orgel og söng með.  Ég hef sagt það stundum að kirkjurnar hér á landi eru orðnar að tónleikahöllum og hættar að vera Guðs hús.  Bráðum hafa prestarnir ekkert hlutverk og helstu viðburðirnir eru tónleikar sem seldir eru inn á.  Það er sorglegt.  Mér finnst að tónlistin í kirkjunum ætti að vera fyrir alla, því er sannleikskorn í orðum bréfaritarans sem ég vitnaði í hér í upphafi pistílsins.  Tónleikar ættu að vera sér og söngur safnaðarins sér.  En líklega eru margir til að mótmæla þessu. 

Um einkaskóla og einokunarskóla

Ég hafði nú í huga mínum ákveðið að hugsa ekki meir um skólamálaumræðuna en svo var það bara þannig að þegar ég opnaði blaðið í dag þá var þarna m.a. viðtal við Margréti Pálu Óladóttur skólastjóra og hönnuð Hjallastefnunnar.  Mér fannst eiginlega skondið að lesa vðtalið þar sem Margrét Pála lýsir nokkurn veginn sem skoðun sína að allt sé hér í molum og að ástæðan sé aðallega sú einokun sem ríkið og sveitarfélögin hafi haft á skólarekstri.  Þetta er kannski í samræmi við skoðanir Margréti Pálu enda rekur hún skóla sem sagt er vera einkarekinn.

 Nú er það ekki þannig að ég sé á móti einkarekstri, síður en svo.    Bæði hef ég verið á móti því að hér á landi sé SKÓLASKYLDA, ég vil hafa FRÆÐSLUSKYLDU eins og er í mörgum löndum.   En það sem mér fannst einmitt svo skondið í þessu áliti Margrétar Pálu var að á einum stað í blaðinu er sagt að Finnar séu alltaf efstir í þessum könnunum.  ??? Ætti þá ekki vera rökrétt að einkarekstur og mikil tilraunastarfsemi sé í gangi í Finnlandi?  Það held ég ekki, öðru nær.  Það eru reyndar miklar rannsóknir á skólastarfi en lítið hefur breyst undanfarin 30-40, finnst mér.  Eina breytingin er að núna eru grunnskólarnir alfarið á vegum sveitafélaga og að framhaldsskólum hefur fjölgað, þegar sveitarfélögin hafa farið að reka þá, oft í tengslum við unglingastig grunnskólanna.  Þá nýtist sömu kennararnir á báðum stigum, enda er krafan í Finnlandi að þeir sem kenna á unglingastigi þurfa að hafa minnst B.A. eða B.Sc. gráðu í sínu fagi en flestir hafa samt meistaragráðu.

 Sem sagt, það er mótsögn í þessu sem Margrét Pála segir.  Ef við lítum á rekstrarformið (þ.e. hið opinbera einokar) þá ættu Finnar að vera neðstir á botninum i öllum könnunum.

Nú vaknar jafnvel hjá mér spurning hvort vandi íslenskra skóla sé ekki einmitt það að hér hafa þeir sem stefnuna setja lapið allar stefnur og strauma beint frá Oregon í Bandaríkjunum án þess að hér sé sama samfélagsandi og í Oregon.  Stefnan sem hentar í Bandaríkjunum, er e.t.v. dæmt til að mistakast hér  - einmitt vegna þessa munar á samfélagsgerðum og hugsunarhætti fólks.

Ég hugsa að ef til vill væri betra að snúa við og hugsa sjálfstætt.  Íslendingar eru bara því miður oft svo miklir "dellumanneskjur" að þeir taka einhverjar nýjungar og keyra þær í gegn og staldra ekki við til að hugsa hvort þær henti okkur eða ekki.

Eftir að hafa búið nær 30 ár hér á landi hef ég komist að þeirri niðurstöðu að Íslendingar virða helst það sem kostar mikið.  Því vildi ég setja gjald á skólana og einnig að skólarnir mættu reka nemendur ef þeir höguðu sér ekki skikkanlega.  Þegar foreldrar þurfa að borga brúsann, mundu þeir passa betur upp á börnin sín.  Og þá gæti skólinn einnig gert meiri kröfur og börnin læra meiri ábyrgð.

Nú segir kannski einhver að við megum ekki mismuna fólk.  En það er auðvitað bara bull.  Það er mismunur alls staðar í heiminum.  Mér er mismunað vegna þess að ég get ekki keypt mér Hummer jeppa þó að mig langi til þess.  Ég get heldur ekki keypt mér úlfapels þó að mig hafi langað til þess alla mína ævi.  Á ég að fara ofan í gröfina án þess að eignast pelsinn minn?  Hvers konar þjóðfélag er þetta eiginlega?  Mér er líka mismunað því að nágranni minn stendur alltaf á kvöldin í garðinum sínum og reykir svo að ég þarf að flýja svefnherbergið mitt þar sem ég þoli ekki reykingarnar.  Svona gæti ég talið endalaust.  Hvers konar bull er þá þetta með skólann?  -  Það er hægt að leysa vanda efnalítilla fjölskyldna á annan hátt, sömuleiðis þeirra sem eru veikir.  -  Ég meina að þetta er leiðin ef við ætlum að tróna efstir á lista þessara alþjóðlegu kannana.  Hitt er svo annað mál að ég er alls ekki viss um að það sé nauðsyn.  Það er ýmislegt meira virði en það og hef ég oftar en einu sinni bæði skrifað og rætt um það.

 

Jæja, þetta er líklega í eyrum flestra hið argasta afturhaldsraus.  Kannski er það.  Eða kannski er það sannleikur.

 

Skólamál, KappAbel og hamingjan

Það hefur verið svo mikið talað um skólamál að eiginlega er maður alveg búinn að fá sér nóg.  Það sem pirrar mig kannski mest er að enginn virðist kafa dýpra og spyrja hver er innihald og tilgangur allra þessara kannanana sem vitnað er í.  Eða reyndar en það ekki alveg rétt.  Dr. Anna Kristjánsdóttir prófessor við K.H.Í. skrifar góða opnugrein um TIMMS, PISA og KappAbel í Morgunblaðið, minnir mig, núna um helgina.  Allir ættu að lesa hana.  Einnig segir Hafsteinn skólastjóri Karlsson að finnskir skólakrakkar séu miklu óhamingjusamari en þeir íslensku.  Hann spyr hvort viljum við hamingjuna eða framúrskarandi einkunnir. 

Þetta er alveg rétt hjá Hafsteini hvaða hamingjuna varðar.  Samkvæmt rannsóknum þjáist allt of hátt hlutfall finnskra skólanemenda af vanlíðan og þunglyndi.  En Hafsteinn gleymir að spyrja hvort þetta sé skólanum að kenna.  Við megum ekki falla í þá gryfju að telja að engin önnur breyta sé til í dæminu.  Reyndar hafa margir spurt hvað það er sem veldur því að hamingjusamt og áhyggjulaust barn sem við sjö ára aldur kemur í skólann, að þetta sama barn bara eftir nokkur ár þjáist af vanlíðan.

 Sjálf gekk ég í skóla í Finnlandi og einnig voru börnin mín þar í nokkurn tíma en ekki sá ég að skólinn hafi haft nein áhrif til hins verra, ekki frekar en íslenski skólinn.  En við verðum auðvitað að viðurkenna að finnska þjóðfélagið almennt er öðruvísi og kröfuharðara en hið íslenska.  Það eru gerðar miklu meiri kröfur á vinnustað foreldra - til þeirra sem yfirleitt eru með atvinnu, en mjög hátt hlutfall Finna ganga atvinnulausir.  Það þýðir að þeir hafa lítið fé milli handa og þeir sem hafa atvinnu eru hræddir við að missa hana.  Sjálf fór ég til Finnlands árið 1990 og var svo heppin að fá fastráðningu, sem í raun þýddi æviráðningu í lektorsstöðu við tilraunamenntaskóla.  Þegar ég eftir ár sagði stöðu mína lausa þá vildu samkennarar mínir ekki trúa því.    Þeir sögðu:  "Slikurðu ekki að þú hefur fengið aðalvinningu í lottóinu og þú ætlast að kasta henni í burt?"  Mér var sagt að aðrir hefðu verið að bíða eftir stöðu svo árum skipti og starfað kannski á einhverjum afskekktum stöðum í þeirri von að komast einhvern tímann að raunverulegum kjötkötlum.  Og ég sem af hundaheppni var valin í þessa stöðu, ég mat það ekki meira en svo að segja upp eftir fyrsta árið.

Ég var að hugsa þá að slíkt hljóti að smítast einnig í krakkana.  Það er mikið samkeppni um hvert störf og aðeins þeir hæfustu komast áfram.  Í Finnlandi er hæfnin metin aðallega eftir prófum en auðvitað einnig eftir starfsferli og heilbrigði manna. Þegar ég var valin í kennarastöðuna í menntaskólanum var auðvitað litið á það að ég var búin að ljúka tvöfalda meistaraprófi með láði en það var alls ekki nóg.  Áður en valið var endanlega staðfest varð ég að skila inn læknisvottorði sem staðfesti heilbrigði mitt út í smæstu atriðin.  Það var jafnvel spurt hvort tíðahringurinn hafi verið reglulegur!!  Á þennan hátt var líklega reynt að tryggja að maður væri ekki mikið frá vegna veikinda. 

Í Finnlandi komast aðeins þeir sem eru með alhæstu einkunnum áfram í háskóla.  En af fornu fari er háskólamenntun hæst metin í huga fólks.  Í slíkri umhverfi er eðlilegat að börnin reyni að keppast sem mest til að ná góðum prófeinkunnum.  Á Íslandi aftur á móti geta allir komist í háskólanám.  Þeir þurfa ekki að hafa mjög háar prófeikunnir.  Prófeinkunnir einar og sér segja aftur á móti lítið um hæfni manna til að takast á við háskólanám.

Til að nú hafa eitthvað annað að segja en að rausa um skólamál set ég hér mynd af hestunum okkar sem tekin var í gær.  Fallegt vetrarlandslag að baki.

 

PISA og útgjöldin

Nú er þá aftur verið að tala um nýjustu niðurstöður PISA rannsókna.  Fyrir um tíu árum voru allir að bera okkur saman við Singapúr og fóru nokkrir skólamenn þangað til að kanna hvar galdurinn væri.  Einnig ég fór pílagrímsferð til þessa "samanburðarlands" og komst að því að ekki var allt sem sýndist.  Meðan við vorum með fjölfatlaða nemendur - svo fatlaða að þeir gátu hvorki talað né hreyft sig mikið - inni í venjulegum grunnskólum voru slíkir nemendur hvergi að sjá í Singapúr.  Strax frá fyrsta bekk var nemendum innprentað að samkeppnin væri það eina sem dugði.  Skólasálfræiðngurinn sem ég talaði við sagði að foreldrar fyrstubekkinga keyptu sér bækur 2. bekkjar og létu börnin læra þær á kvöldin til að börn þeirra kæmust vel upp úr prófunum.  -  Ég vildi nú bara sjá hversu margir íslenskir foreldrar væru tilbúnir að sitja yfir börnum sínum og kenna þeim efni bekkjar sem þau verða í eftir ár!!!

En eins og ég hef oft sagt áður þá er það fyrst og fremst hugarfarið og öguð vinnubrögð sem skila árangri.  En erfitt er að sjá hvernig því náist.  Ég efast um að nýju námskrárnar sem menntamálaráðherrann er að kynna þessa dagana hafi mikið að segja.  Og skiptir engu máli hvort útgjöldin séu mikil eða lítil.  

 

Eftirminnilegir kennarar

Meðan ég stóð í piparkökubakstri hlustaði ég á útvarpið í kvöld og var þar Bragi Ólafsson rithöfundur að segja frá kennurum sem honum voru minnistæðir og sem hann hafði lært mest af.  Mér fannst þetta athyglisvert og þarna sást greinilega að það er mjög mismunandi hvers konar kennarar hafi áhrif á nemendur.  Einum finnst þessi kennari góður á meðan hinum finnst hann ómögulegur.

 Meðan ég var að hlusta á Braga þá rifjaðist upp fyrir mér að fyrir nokkrum árum hringdi síminn hjá mér og var þá að hringja í mig lögfræðingur (kona), sem starfaði sem "overinspektör" í umhverfisráðuneyti Finnlands.  Hún sagðist oft hafa komið til Íslands til fundar og reynt að safna kjarki til að hringja í mig en hana langaði að hitta mig.  Ég hafði kennt henni þegar hún hafi verið 13-14 ára og hafði henni ég fundist svo "inspirerandi" kennari að hana langaði að hitta mig og segja mér það.  Að hún hafði ekki haft samband við mig fyrr hafði að hennar sögn verið vegna þess að hún vissi ekki hvernig ég tæki þessu.

 Þetta var hin viðkunnalegasta ung kona og þegar hún kynnti sig að nafni þá fóru einhverjar bjöllur að hringja þó að ég hafi ekki þekkt hana að útliti.

 En þessi litla saga segir kannski meira en nokkuð annað hversu mikil áhrif kennari getur haft, bæði til góðs og ills.  En auðvitað reynum við öll að hafa góð áhrif. Alla vega svo þótti mér mjög vænt um þennan vitnisburð, að vita að ekki hefur allt verið unnið fyrir gíg.

 Sjálf hafði ég mestar mætur á sögukennara mínum og svo á kennaranum í listasögu, en allra mest lærði ég líklega frá kennaranum sem kenndi okkur sænsku, en samt þótti mér hún afar leiðinlegur sem kennari.  Flestir kennarar mínir eru mér minnistæðir og voru þeir allir að einum undanteknum afar góðir.  Ní sé ég bara eftir því að hafa aldrei sagt þeim það.

Meira um skólamál

Ég tók eftir því að Púkinn sem hefur brennandi áhuga á skólamálinn hafði skrifað athugasemd við hugleiðingar mínar.  Hann hefur auðvitað rétt fyrir sér í flestu en því miður er hann í raun að lýsa eftir kerfinu sem skólayrfirvöldin (les :  Menntamálaráðuneytið) hefur ákveðið að ekki sé æskilegt. 

Sjálf lærði ég eftir kerfinu þar sem nemendur áttu að velja við 10 ára aldur hvort þeir ætluðu að "ganga menntaveginn" eða læra einhverja iðn eða læra bara alls ekki.  Slíkt kerfi er enn við lýði að minnsta kosti í Þýskalandi og Austurríki, kannski víðar.  Á Íslandi aftur á móti hafa yfirvöldin ákveðið að hafa alla nemendur í sama bekk (sbr. s.k. Salamance yfirlýsingu og stefnuna um "skólann án aðgreiningar"). Þessi stefna hefur verið mjög umdeild en fáir þora að mótmæla henni opinberlega af ótta við að verða stimplaðir lélegir kennarar eða afturhaldsamir eða yfirleitt að vera ekki með í þróun. 

Þessi stefna hefur - að mér finnst -   í för með sér að miklu minna verður úr lærdóminum en ellega.  Um það hef ég rætt fyrr og á fleiri stöðum en hér.  Áhangendur stefnunnar eru aftur á móti af öndverðri skoðun.  Það versta er kannski að ráðuneytið skellti þessu kerfi á skólana án þess að til væru húsnæði, menntað starfsfólk eða yfirleitt neitt til að draga úr óhjákvæmilegum hliðaráhrifum.  Afleiðingin er minni vinnufríður í skólastofunum og gífurlegt álag á kennurum.  Ég hef sagt það fyrr og endurtek það að íslenskir grunnskólakennarar eru hetjur.  Flestir þeirra reyna að mæta nýjum kröfum og í mörgum skólum heyrir maður að sé í gangi alls konar þróunarstarfsemi til að hægt sé að mæta nýjum kröfum en hversu lengi kennarar þola álagið veit ég ekki.

Svo er nú hitt með launin.  Ég er orðin ansi leið að hlusta alltaf þennan söng um launin.  Púkanum og ef til vill öðrum finnst að engir góðir kennarar séu eftir nema þeir eldri sem hafa 95 ára regluna í huga og hætta þess vegna ekki.  Ég held að þetta sé allt of mikið svartsýni.   Ég var sjálf með ungan kollega sem var ósáttur við launin og fékk sér betur launað starf annars staðar.  En hvað gerðist?  Eftir ár kom þessi kennari tilbaka og sagði að kennslustarfið væri svo miklu skemmtilegra svo að hann ákvað að sætta sig við lægri laun.  En það geta væntanlega ekki allir leyft sér og freistingin er allt of mikill.  Sérstaklega í þeim greinum þar sem launamunurinn getur verið jafnvel tvöfaldur.  -  Þegar ég sjálf byrjaði að kenna, sögðu margir kunningjar að það væri geggjun.  Á margan hátt er það víst svo.  En mér þykir kennslustarfið skemmtilegt og börnin eru yndisleg.  Það má kannski segja að bæði við kennararnir og skólabörnin erum fórnarlömb misvitandi stjórnmálamanna því að á endanum eru það stjórnmálamenn sem ákveða hvaða stefnu skólarnir eiga að fylgja - jafnvel þó að undirbúningurinn og matreiðslan sé í höndum embættismanna.  Stjórnmálamennirnir hafa ákveðið að við höfum skóla án aðgreiningar, að allir eiga að læra það sem stendur í námskrá grunnskólanna og að kennarar séu á sultarlaunum.  Hvers konar arð þessi stefna ber, það kemur í ljós eftir 20-25 ár, þegar þessi kynslóð barna er orðin fullorðin.  En þá er ég nú vonandi engill á skýjabarminum og hef ekki áhyggjur af því sjálf - nema kannski fyrir hönd barnabarnsins sem mun hefja skólagöngu sína eftir ár.