Eiríkur, Hera Björk og Euvision

Nú þegar ekkert annað en bölmóður er að heyra í fjölvakamiðlum þá langar mann bara ekkert að kveikja á sjónvarpi eða útvarpi.  Í staðinn fór ég á youtube enda hafði ein vinkona mín sent mér slóðina með danska lagið og Heru Björk (http://www.youtube.com/watch?v=Us50eIiMwqk).  Eftir að hafa flutt á þann flutning ákvað ég að rýna í eldri lög Íslendinga og fann m.a. Eirík Hauksson og Lost Valentine í undanúrslitunum í Helsinki.  (http://www.youtube.com/watch?v=TdjJP-UgeEI) Það verður að segjast eins og er að flutningur Eiríks og félaga var svo flottur að þeir hefði átt að komast miklu hærra og útkoman alls ekki sanngjarnt.  Ég man að eftir á voru margir að gagnrýna að þetta væri ómerkilegt lag en Eiríkur og hljómsveitin svo svo stórkostlegir að þetta "ómerkilega lag" náði í hæstu hæðir. 

Það eina sem maður getur sagt er að Eurovision er skemmtun af besta gæðaflokki en tónlistarsmekkur manna í austri og vestri er svo mismunandi að vonlaust er fyrir okkur að vonast til þess að komast á efstu sætin eins lengi og meirihluti þátttökulanda koma frá Austur-Evrópu.  Eða hver man hér hvernig rússneska vinningslagið var?  Ekki ég að minnsta kosti.  Það eina sem ég man af laginu var að söngvarinn var eitthvað mjög hallærislega klæddur  og ef ég man rétt þá var ungviðið í fjölskyldunni sammála mér að þessu sinni - en mér var sagt að söngvari þessi væri stórstjarna í allri Austur-Evrópu og mesta idól unglinganna.  Í kjölfarinu ætlaði hann sér stóra hluti í Ameríku en ekki held ég að honum hafi orðið kápa úr því klæði.

Sjón og Sofi

Vinkona mín í Finnlandi sendi mér skáldsögu í jólagjöf.  Bókin hét "Puhdistus" eða Hreinsunin og er eftir Sofi Oksanen, unga konu (f. 1977) sem ólst upp hjá eistlenskri móður og finnskum föður.  Hún er því vel að sér í sögu og menningu beggja landanna. 

Sofi þessi er ung kona og hefur tiltölulega lítið gefið út  - Hreinsunin er þriðja skáldasaga hennar.  Það sem er merkilegt í þessari bók er að Sofi skrifaði fyrst leikrit um efnið og skrifað síðan skáldsögu á grundvelli leikritsins.  Venjulega er það jú þveröfugt.  Leikritið var sett upp í Helsinki og náði gífurlegum vinsældum en gagrýnendur segja að skáldsagan sé jafnvel betri en leikritið.  Enda fékk Sofi Finlandi verðlaunin fyrir bókina sína en Finlandia verðlaunin árið 2008 eru best metin bókmenntaverðlaun og einnig er upphæðin sem höfundurinn fær mjög álitleg.  Fyrir fyrstu skáldsöguna sína, sem kom út árið 2003 fékk Sofi strax Runeberg verðlaunin, sem eru einnig mikils metin auk þess að fá verðlaun Helsingin Sanomat fyrir bestu fyrstu skáldsöguna.

Ég hafði efasemdir um bókina þegar hún barst í hendurnar á mér enda efnið þannig að ég taldi það ekki höfða til mín.  En hún er aðallega um örlög tveggja tvenna sem verða að finna sína eigin leið til að lifa af:  ungrar konu sem er hneppt í kynlífsþrældóm á Vesturlöndum og ömmusystrar hennar sem lifði bæði frjálsu Eistlandi,  hernám Þjóðverja í stríðinu og síðan Stalíntímabilið.  En bókin kom á óvart:  Bæði er hún geysilega vel skrifuð, með auðugt málfar og snílldarlega orðanotkun.  Stílbrögðin eru einnig þannig að ekki er hægt annað er að dást að þeim.  Og í þeim var ekkert þvinguð, ekkert tilgerðarlegt, frásögnin rannur ljúflega áfram og það var unun að sjá hvernig höfundinum tekst með stílbrögðum sínum að magna spennuna svo að lesandinn finnur sjálfur hvernig óttinn læðist um han - á sama hátt og á skáldsagnapersónuna.  Maður getur kannski sagt að ekki megi vænta annars en góðrar útkomu því að Sofi las bókmenntafræði við háskólann í Helsinki og einnig leikstjórn (dramaturgi) en án meðfæddrar skáldgáfu hefði henni ekki tekist að skapa það sem hún gerir.

Ég verð segja eins og er að ég hef sjaldan lesið jafn áhugaverða bók á undanförnum árum.  Ég las Rökkurbysni hans Sjóns á undan Hreinsunina og þó að ég sé mikill aðdáandi Sjóns þá var bók hans í samanburði bara glópagull í samanburði.  -  Í þessu sambandi nefni ég ekki einu sinni alla þær glæpasögur sem hafa verið skrifaðar að undanförnu.  -   Ég vona svo sannarlega að þessi bók verði þýtt yfir á íslensku en þýðandinn verður að vera mjög góður, hann þarf að vera bæði skáld og vel að sér í báðum málunum.

Sætur stelpulitur skal það vera!

Vísindamennirnir hafa lengi deilt um það hvort eðlismunur sé á hegðun karla og kvenna, það er, hvort munurinn sé meðfæddur eða lærður.  Meirihluti finnst hallast á það að munurinn sé, að minnsta kosti að megni til lærður.  Mér fannst ég fá stuðning fyrir þessa tilgátu Þegar ég í gær stóð í Kringlunni og var að pakka inn gjöf sem ég hafði keypt.

Við hliðina á mér stóð ung móðir og var einnig að pakka inn gjafir.  Sonur hennar, á að giska 3-4 ára sat á borðinu og fylgdist með.  Móðirin vildi hafa strákinn með í öllu og spurði hann:

 "Hvað lit vildu hafa?"

Strákurinn svaraði um hæl:

"Bláan."

 Við því segir mamman  - blíðri og dísætri röddu:

"Bláan?  En hún er stelpa.  Viltu ekki hafa einhvern sætan telpulit?"

-  Og greip rúlluna með bleikt og gult munstur.

 

Nú spyr ég:  Heldur fólk að það sé náttúrulögmál að strákar eigi að vera í bláu og telpur í bleiku?  Ef þetta er náttúrulögmál, er þá ekki jafn mikil náttúrulögmál að konur standi við eldavél og karlar við tölvu sem sýnir sveiflurnar á hlutamarkaði eða við fundarborð þar sem stórar ákvarðanir eru teknar?

Í Guðs bænum, ungu konurnar:  Brjótið ykkur úr viðjum hefðarinnar og fortíðarinnar.  Það eru mömmunnar sem ala upp synina og dæturnar.  Það þýðir ekkert fyrir feministana að kvarta, ef konurnar svo heima fyrir hegða sér nákvæmlega eins og lang-langamma fyrir meira en hundrað ár síðan. 

 Nú getur einhver sagt: Hvaða máli skiptir liturinn?  - Í sjálfu sér skiptir hann ekki máli sem LITUR, en hann skiptir máli sem TÁKN um viðjar fortíðarinnar.  Án þess að við losum okkar úr þeim náum við aldrei því fram að lítið er á okkur konur sem jafninga karla. 

 

Harmleikur í finnskum skóla - birtingarmynd vanliðan unglinga

Finnskir skólakrakkar komast yfirleitt alltaf best út úr alþjóðlegum könnunum.  Íslenskir skólamenn hafa oftar en einu sinni spurt mig hvar galdurinn liggur.  Hvernig tekst Finnum það sem Íslendingum tekst ekki.

Nú þegar fréttir berast frá framhaldsskólanum í Jokela, þar sem einn nemandinn skaut sjö samnemendur sína auk skólameistara til bana þá rifjast upp fyrir mér hvað ég hefi sagt:

Árangur nemenda á ekki að meta einvörðungu í prófeinkunnum.  Í lifandi lífi gildir oft annars konar færni svo sem félagsfærni, áræði og dugnaður.  Þetta hafa flestir íslenskir krakkar í miklum mæli.  Finnskir rannsóknir benda aftur á móti til þess að mjög mörg skólabörn glíma við tilfinningalega erfiðleika og er martöðin í Jokela án efa afleiðing af slíku, enda hafa finnsk blöð skrifað um að byssumaðurinn hafi verið á þunglyndislyfjum.  Hann var tiltölulega nýbúinn að hætta á þeim, og þá án læknisráðs og segja samnemendur hans að hann hafi breyst mikið eftir að hann hætti á lyfjum. 

 Þar sem ég hef vitað um þessar finnsku rannsóknir hef ég oft hugsað um að forvitnislegt væri að vita hversu hátt hlutfallið er hér á landi, hvort hér sé færri börn sem líða af tilfinningalegum vanda.  Ef tölurnar hér eru núna lægri getur vel verið að þær eigi eftir að hækka því að samfélagið og allt umhverfið okkar breystist á ofsahraða og það hlýtur að hafa áhrif á liðan barnanna.

Faðir, fyrirgefðu þeim...eða á að fyrirgefa?

"Faðir, fyrirgefðu þeim því að þeir vita ekki hvað þeir eru að gera" Einhvern veginn þannig hljómuðu orð Jesú þegar hann hékk á krossinum og menn voru að hæðast að honum og kölluðu nöfnum.

Þessi orð komu mér í huga, þegar ég nýlega varð vitni að því að unglingar - líklega grunnskólanemar - voru að hæðast að hörundslituðum Íslendingi. Þetta var maður sem er fæddur og alinn upp á Íslandi en hafði fengið smá dropa af afrísku blóði frá forfeðrum sínum.

Slík framkoma gagnvart fólki með öðrum litarhætti er auðvitað gjörsamlega forkastanleg. - Það má bæta við að slík framkoma er heldur ekki viðeigandi, ef um útlendinga sé að ræða, en miklu meira hefur verið rætt um þau mál í fjölmiðlunum. Fyrir Íslending sem verður fyrir slíku hlýtur þetta vera mjög sárt. En hversu mikið svo sem slík framkoma svíður þá er ekkert hægt að gera. Ef um fullorðið fólk væri að ræða þá væri hægt að stefna því fyrir dómi en börn eru ósnertanleg og þau vita það.

En hvaðan fá börnin þessar hugmyndir? Verða þær til út af engu? - Varla. Það getur vel verið að svo sé, en við, fullorðið fólk, berum ábyrgð á börnunum okkar. Það er oft bent á skólann og sagt "Af hverju gerir skólinn ekkert í málinu?" En þetta er ekki mál skólans. Þetta er mál foreldranna, og heimilisins. Það þarf að innræta börnin svo vel að slíkar fordómar og slík forkastanleg framkoma skjóti ekki upp kollinum hér á landi.

Negrastrákarnir og íslenski menningararfurinn

Það er kannski að bera í bakkafullan lækinn að tjá sér um negrastrákana góðu.  Umfjöllunin hefur samt verið athyglisverð og virðist hafa skipt þjóðinni í tvær fylkingar.  Þar sem ég sem útlendingur og síbúi hér á landi hafði aldrei barið þessa bók augum, ákvað ég að gera mér ferð í Pennann, skoða bókina gaumgæfilega og athuga hvor fylkingin hafi rétt fyrir sig.

Nú er skemmst frá því að segja að bókin olli mér miklum vonbrigðum.  Vísurnar voru illa ortar, engar bragreglur virtar og rímið eins og hjá börnum sem eru rétt að byrja að setja saman vísur en skilja ekki til hlítar hvaða orð ríma og hvaða ekki.

Svo er það boðskapurinn: 

Í ljósi sögulegra staðareynda er þetta auðvítað hinn argasti rasismi.  En við getum svo sem sagt að hér á Norðurlöndum höfðum við varla séð negra á þessum árum sem bókin kom út svo að við höfðum engar forsendur til að skilja hvað bókin í raun og veru fól í sér hvað þá að skilja hvatir þeirra sem sömdu upphaflega textann.  Sjálf söng ég til dæmis í sunnudagaskóla vinsælt lag um Svörtu Söru sem bjó í Afríku en eftir að hafa lært um Jesú breyttist hún svo að sál hennar varð hvít, þrátt fyrir að húðin væri áfram svört - en hún fékk  loforð um að í himninum fengi hún hvítan kyrtil - þá væri hun væntanlega næstum því eins og við.  -  Nu er búið að fjarlægja þetta lag úr sálmabókinni.

Hvort sem við viljum eða ekki, þá breytast tímarnir og við með þeim, það eru gömul sannindi.    Sumir vilja samt ekki skilja það.  Það sem vakti sérstaklega athygli mína í umræðunni um negrastrákana var einmitt að hin ágæta blaðakona Kolbrún hjá 24stundum vildi gefa íslensku úgáfu bókarinnar "syndaaflausn"  vegna þess að hún endaði vel, að hennar sögn.   Þarna hitti jú síðasti negrastrákurinn, sá sem slapp lifandi af hremmingunum, sæta negrastelpu og þau eignuðust börn og buru.   -  Svona geta tilfinningar blekkt manninn.  Því að varla er um annað hjá Kolbrúnu að ræða, eins og hún er venjulega glögg.  Þessi endir finnst mér bara undirstrika þá skoðun sem var ríkjandi meðal hvítra manna (þessum "æðri" verum) að svertingjar væru latir, heimskir og að kynhvötin væru ráðandi hjá þeim.  Endirinn finnst mér sem sagt bara undirstrika rasístiska sjónarholið, hvort það sé svo meðvitað eða ómeðvitað hjá höfundum.  Þar sem kynhvötin var sterk hjá svertingjunum, þá fjölgaði þeim svo ört - eins og mýs eða kanínur - að það gerði ekkert til þó að nokkrir þeirra dræpust!

En eins og ég sagði áður, þá endurspeglar allt þetta bara viðhorf sem voru ríkjandi á árum áður.  Til samanburðar má rifja upp frásögn tveggja ágætis guðfræðinga, þeirra Ásmundar Guðmundssonar og Magnúsar Jónssonar (bókinni Jórsalaför, gefin út 1940) þar sem þeir segja í lýsingu sinni um Jeríkóborg, að þegar dugandi fólk (þ.e. þjóð Drottins, Gyðingar) fólk byggði þetta land var allt í blóma.  En hvernig var það nú, þegar Abarar byggði þessa reit?  Ásmundur og Magnús skrifa: "Húskofarnir eru þar á stangli, hálfsokknir í gróðurinn.  En á götunum og við kofana voru nokkrar hræður ranglandi, dökkleit fólk og óásjálegt, sem mest má vera, sviðleitt og leiðinlegt í alla staði.  Er sagt, að hér sé allt mjög blandað negrablóði, og hafa Jeríkóbúar á sér slæmt orð fyrir leti og ómennsku, svíksemi og glæpahneigð." (bls. 112) 

Við mennirnir erum alltaf með fordómar gagnvart því semvið þekkjum ekki.  Það er eðlilegt.  En nú, þegar við höfum kynnst lituðu fólki og sjáum að þeir eru ekki frábrugðnir öðrum mönnum, skömmumst við fyrir að hafa haft þessar skoðanir.  Fyrir nokrum áratugum voru það svertingjar, ástæða er að Íslendingar spyrji sjálfa sig:

Hverjir eru negrastrákar dagsins í dag í huga okkar?

Lokaorð um bókina:  Það geti vel verið að Negrastrákarnir sé ekki verri bók en margar aðrar sem börnin okkar lesa, en sjálf mundi ég hafa hana bara í hillu sem fjallar um kenningar í mannfræði og alls ekki sem bók fyrir nútímabörn - á sama hátt og ég les Max og Moritz sem sýnishorn af menningarsögulegri arfleið okkar Evrópubúa.

Óeðlilegur samanburður á milli landa

Undanfarin ár hefur mikil umræða farið fram um gæði íslenskra skóla og samanburður verið gerður við önnur lönd.  Slíkur samanburður er samt mjög erfiður vegna þess að börnin eru ekki iðnvarning sem hægt er að framleiða eftir ákveðnum stöðlum.  Prófeinkunnir segja til dæmis lítið um gæði kennslunnar, ef við vitum ekki hver bakgrunnur nemendanna er.  Þarna spila inn í bæði heimilisaðstæðurnar, greindarvísitalan og fleira.  Sumir fullyrða að allir geti lært en það er bara ekki satt að allir geti lært allt. 

Svo finnst mér að þessi siður okkar að meta námsárangur í prófum sem lítið hafa breyst í síðustu 50 árum er bara ekki nógu góður mælikvarði.  En fólk virðist samt almennt trúa á gildi þessara prófa.  Í síðast liðna viku heyrði ég til dæmis BBC auglýsa nýja þáttarröð um skólamál og hófst auglýsingin einhvern veginn svona:

 "Finland again the highest marks in all tests  - how do they manage this?"

Sem sé, landar mínir Finnar (grunnskólabörn) skara alltaf fram úr í alþjóða prófum og eru hæstir í Evrópu.   Íslenskur kennari sem lengi hefur kennt við finnskan skóla nálægt Helsinki sagði að ekki væri saman að jafnast.  Kennarastarf við íslenskan grunnskóla væri mjög krefjandi og andlega lýjandi, hann mundi ekki vilja kenna við skóla hér á landi.  Í finnskum skólum væri aftur á móti agi ríkjandi, foreldrarnir og þjóðin öll legði áherslu á góða menntun og bæri virðingu fyrir kennara og skóla.

En er þetta allur sannleikurinn?  Í Mbl. las ég að dánarorsök um 10 % finnskra kvenna og rúmlega 17 % karla á miðjum aldri væri af völdum áfengis.  Í niðurstöðum rannsókna á grunnskólabörnum kemur fram að mikill hluti þeirra búi við vanlíðan og þjáist af kviða.  Reyndar kemur ekki fram í niðurstöðunum hvort skólinn valdi þessu eða heimilisaðstæðurnar.

 Ég held að slík vanlíðan sé mjög sjálfgæf hjá íslenskum skólabörnum og að þeim líði yfirleitt vel í skólanum. 

 Þar sem áhuginn hefur undanfarin ár nær eingöngu beinst að nemendum og árangur þeirra þá finnst mér að nú ætti miklu frekar að fara að rannsaka líðan kennara og hvernig þeir geti lifað af í grunnskólum nútímans þar sem æ fleiri kröfur eru gerðar til þeirra og sífellt slegið upp samanburður við önnur lönd - vafasamur samanburður, eins og mér finnst.

Gateshead og Elton John

Las nú í hádeginu í vefútgáfu Morgunblaðsins að lagt hafi verið hald á ljósmynd í eigu Eltons John vegna gruns um að myndin feli í sér barnaklám. Ljósmyndin kú hafa verið til sýnis í safninu The Baltic Comtemporary Art í Gateshead.

Frétt þessi vakti reyndar ekki athygli mína vegna Eltons Johns þó að ég sé minnandi þess að hann kom hingað í fræga afmælisveislu né heldur vegna meints barnakláms heldur vegna bærins Gateshead. Ég hafði nefnilega lengi reynt að muna eftir nafninu á bænum sem ég heimsótti forðum, þ.e. fyrir 40 árum, með vini mínum - sem ég reyndar man heldur ekki hvað hét, það eina sem ég man er að hann lék á fiðlu og var með danskt blóð í æðum. Þá var líka svona fallegt haustveður - það var reyndar í byrjun október og ég var að hefja skiptinematímabilið mitt í Newcastle. Þessi piltur var fenginn mér til trausts og halds af skandinavísku deild háskólans. Hann átti að kynna mér háskólaumhverfið og sjá til þess að ég fengi hæfilegan skammt af norðurenskri menningu. Einn daginn fórum við sem sagt í Gateshead og meðal annars heimsóttum kirkjuna. Kirkja þessi er þess vegna minnisstæð að þar fyrir innan var söfnunarbaukur og skylti og á því stóð: "Það kostar svo og svo mörg penni á sekúndu á reka þessa kirkju. Gerið svo vel og látið fé af hendi rakna." Ég hafði aldrei fyrr séð og kirkjurnar betluðu á svo grímulausan hátt og var þetta því það minnisstæðasta af heimsókninni. - Takk fyrir Elton John man ég nú hvað þessi bær hét. Kannski ætti María Rún að semja smásögu um kirkjuna, Gateshead og Elton gamla.

Úr tungumáli í hestana

Nú hafa svo margir málsmetandi menn skrifað um samskipti Íslendinga og útlendinga að ég ætla að hætta þessu í bili.  Frekar fara að tala um hestana.  En samt langar mig að bæta við að mér finnst opinber aðstaða, þ.e. skoðun fjölmiðla, fulltrúa ráðuneyta og stofnana, líkja mikið á stöðuna í Finnlandi á tímum Sovétsins.  Þá beittu allir þessir aðilar "sjálfsritskoðun" svo að engar "óþægilegar" fréttir eða skoðanir birtust í umræðunni.  Á þýsku var slíkt fyrirbrigði kallað Finlandiserung.  Mér finnst að það sé Finlandiserung á háu stigi hér á landi.´

Í þessu sambandi rifjast mér upp að þegar varnarmálaráðherra Finna, Elisabeth Rehn, sagði að ekki mætti byggja góða vegi í Norðausturlandi vegna þess að þá ætti óvinurinn greiða leið inn í landið, þá var hún látin taka pokann sinn.  Það mátti nefnilega ekki segja það þó að allir, þar með taldir æðstu foringjar hersins, voru af sömu skoðun.

Í umræðunni um samskipti Íslendinga við útlendinga virðast flestir vera hræddir um að fá rasistastimpil á sig og þess vegna er best að þegja eða vera í kórnum með þeim sem sjá heiminn gegnum svarthvít gleraugu og þykjast sjálfir syngja í hvítum kyrtli.